صفر تا صد اصطلاحات بورس ایران به زبان ساده؛ راهنمای کامل بازار سرمایه
اگر تازه وارد بازار سرمایه شدهاید، آشنایی با اصطلاحات بورسی اولین قدم برای درک تابلو معاملات، تحلیل سهام، صندوقهای سرمایهگذاری و تصمیمگیری بهتر است. در این راهنما مهمترین اصطلاحات کاربردی بورس ایران را از پرکاربردترین مفاهیم تا اصطلاحات تخصصیتر، همراه با معادل انگلیسی و توضیحی کوتاه و کاربردی مرور میکنیم.
۱. سهام Stock / Share
سهام نشاندهنده مالکیت بخشی از یک شرکت است. با خرید سهام یک شرکت، مالک درصد بسیار کوچکی از آن شرکت میشوید و متناسب با قوانین و نوع سهم، از حقوقی مانند دریافت سود نقدی و حق رأی برخوردار خواهید شد.
۲. بورس Stock Exchange
بورس بازاری سازمانیافته برای خریدوفروش اوراق بهادار و سایر ابزارهای مالی است. در ایران، بازار سرمایه شامل بخشهایی مانند بورس اوراق بهادار تهران، فرابورس، بورس کالا و بورس انرژی است.
۳. شاخص کل Total Market Index / TEDPIX
شاخص کل بورس یکی از مهمترین معیارهای سنجش وضعیت کلی بازار است و تغییرات قیمت و سود نقدی سهام شرکتهای مشمول شاخص را منعکس میکند. افزایش شاخص کل بهطور کلی نشاندهنده رشد ارزش بازار در سطح شاخص است، اما لزوماً به معنای رشد همه سهمها نیست.
۴. پرتفوی یا سبد سهام Portfolio
پرتفوی مجموعه داراییهای سرمایهگذار است. در بورس معمولاً به مجموعه سهام، صندوقها و سایر اوراق بهاداری که فرد در اختیار دارد «پرتفوی» یا «سبد سرمایهگذاری» گفته میشود. تنوعبخشی به پرتفوی میتواند به کاهش ریسک تمرکز روی یک سهم کمک کند.
۵. ارزش معاملات Trading Value
ارزش معاملات ارزش ریالی کل معاملات انجامشده در یک سهم یا کل بازار در یک بازه مشخص است. افزایش قابلتوجه ارزش معاملات میتواند نشانه افزایش فعالیت و گردش نقدینگی در بازار باشد.
۶. حجم معاملات پ Trading Volume
حجم معاملات تعداد سهام یا واحدهای یک دارایی است که در یک بازه زمانی معامله شدهاند. حجم بالا معمولاً به معنای فعالیت بیشتر معاملهگران و در بسیاری از موارد نقدشوندگی بهتر است.
۷. قیمت پایانی پ Closing Price
قیمت پایانی قیمتی است که بر اساس معاملات انجامشده و مقررات محاسبه قیمت پایانی برای یک نماد در پایان جلسه معاملاتی تعیین میشود. این قیمت یکی از مبناهای مهم برای معاملات روز بعد است.
۸. قیمت آخرین معامله پ Last Traded Price
قیمت آخرین معامله قیمتی است که آخرین معامله ثبتشده روی یک نماد با آن انجام شده است. ممکن است با قیمت پایانی تفاوت داشته باشد.
۹. نماد معاملاتی پ Trading Symbol / Ticker
نماد معاملاتی کد کوتاهی است که برای شناسایی شرکت یا ابزار مالی در بازار سرمایه استفاده میشود؛ مانند «وبملت» برای بانک ملت. نمادها معمولاً ساختاری مرتبط با نام شرکت یا صنعت دارند.
۱۰. عرضه و تقاضا پ Supply and Demand
عرضه و تقاضا از اصلیترین عوامل تعیینکننده قیمت در بازار هستند. افزایش تقاضای خرید نسبت به عرضه معمولاً فشار صعودی و افزایش عرضه نسبت به تقاضا معمولاً فشار نزولی بر قیمت ایجاد میکند.
۱۱. صف خرید پ Buy Queue
صف خرید زمانی شکل میگیرد که تقاضای خرید در سقف مجاز قیمت وجود داشته باشد اما فروشنده کافی برای انجام معاملات در آن قیمت وجود نداشته باشد.
۱۲. صف فروش پ Sell Queue
صف فروش زمانی ایجاد میشود که فروشندگان زیادی در پایینترین قیمت مجاز سفارش فروش گذاشته باشند اما تقاضای کافی برای خرید سهام وجود نداشته باشد.
۱۳. دامنه نوسان پ Price Limit / Trading Band
دامنه نوسان محدوده مجاز تغییر قیمت یک نماد در یک جلسه معاملاتی است. این محدودیت با هدف کنترل نوسانات شدید و ایجاد نظم بیشتر در معاملات اعمال میشود و میزان آن میتواند بر اساس مقررات بازار و شرایط نماد متفاوت باشد.
۱۴. سهام شناور آزاد پ Free Float
سهام شناور آزاد بخشی از سهام یک شرکت است که در اختیار سهامدارانی قرار دارد که معمولاً قصد نگهداری بلندمدت یا کنترل شرکت را ندارند و سهام آنها قابلیت بیشتری برای معامله در بازار دارد. شناوری بالاتر معمولاً به معنای تعداد بیشتر سهام قابل معامله در بازار است.
۱۵. تحلیل تکنیکال پ Technical Analysis
تحلیل تکنیکال روشی برای بررسی رفتار قیمت و حجم معاملات با استفاده از نمودارها، الگوها، روندها و اندیکاتورهاست. هدف آن شناسایی روندها و نقاط احتمالی ورود و خروج است.
۱۶. تحلیل بنیادی پ Fundamental Analysis
تحلیل بنیادی ارزش و وضعیت یک شرکت را با بررسی عواملی مانند درآمد، سودآوری، صورتهای مالی، صنعت، وضعیت اقتصادی، مزیت رقابتی و چشمانداز کسبوکار بررسی میکند.
۱۷. ارزش ذاتی پ Intrinsic Value
ارزش ذاتی برآوردی از ارزش واقعی یک سهم بر اساس عوامل بنیادی و چشمانداز کسبوکار شرکت است. مقایسه ارزش ذاتی با قیمت بازار یکی از مفاهیم کلیدی تحلیل بنیادی است.
۱۸. ارزش بازار پ Market Capitalization
ارزش بازار از ضرب تعداد سهام منتشرشده شرکت در قیمت بازار هر سهم به دست میآید. این معیار برای مقایسه اندازه شرکتها و بررسی وزن آنها در شاخصها اهمیت زیادی دارد.
۱۹. ارزش خالص داراییها پ Net Asset Value (NAV)
NAV مخفف Net Asset Value و به معنی ارزش خالص داراییهاست. در صندوقهای سرمایهگذاری، NAV نشان میدهد ارزش داراییهای صندوق پس از کسر بدهیها چقدر است و یکی از معیارهای مهم ارزیابی صندوق محسوب میشود.
۲۰. صندوق سرمایهگذاری قابل معامله پ Exchange-Traded Fund (ETF)
ETF یا صندوق قابل معامله در بورس، صندوقی است که واحدهای آن مانند سهام در بازار معامله میشوند. ETFها میتوانند در انواع مختلفی مانند سهامی، درآمد ثابت، طلا، مختلط و شاخصی فعالیت کنند.
۲۱. صندوق سرمایهگذاری مشترک پ Mutual Fund
صندوق سرمایهگذاری مشترک سرمایه افراد مختلف را تجمیع کرده و توسط مدیران حرفهای در داراییهای مختلف سرمایهگذاری میکند. این روش برای افرادی مناسب است که تمایل به سرمایهگذاری غیرمستقیم دارند.
۲۲. صندوق سرمایهگذاری سهامی پ Equity Fund
صندوق سهامی بخش عمده دارایی خود را در سهام شرکتها سرمایهگذاری میکند. بنابراین معمولاً نسبت به صندوقهای درآمد ثابت ریسک و نوسان بیشتری دارد، اما پتانسیل بازدهی بالاتری نیز دارد.
۲۳. صندوق سرمایهگذاری مختلط پ Balanced / Mixed Fund
صندوق مختلط ترکیبی از سهام و داراییهای کمریسکتر مانند اوراق با درآمد ثابت را در اختیار دارد. هدف آن ایجاد تعادل میان ریسک و بازده است.
۲۴. صندوق سرمایهگذاری شاخصی پ Index Fund
صندوق شاخصی تلاش میکند ترکیب و عملکرد یک شاخص مشخص بازار را تا حد امکان دنبال کند. مدیریت این صندوقها معمولاً بر تقلید از ساختار شاخص متمرکز است.
۲۵. صندوق تضمین اصل سرمایه پ Principal-Protected Fund
صندوق تضمین اصل سرمایه صندوقی است که طبق سازوکار و شرایط اساسنامه و امیدنامه، برای حفظ اصل سرمایه سرمایهگذار در سررسید یا شرایط تعیینشده طراحی شده است. جزئیات میزان و نحوه تضمین باید در اسناد رسمی صندوق بررسی شود.
۲۶. سبدگردانی اختصاصی پ Separately Managed Account (SMA)
سبدگردانی اختصاصی روشی از مدیریت سرمایه است که در آن یک سبدگردان حرفهای متناسب با اهداف، میزان ریسکپذیری و شرایط سرمایهگذار، سبدی اختصاصی برای او مدیریت میکند. اصطلاح انگلیسی رایج آن Separately Managed Account (SMA) است.
۲۷. دارایی تحت مدیریت پ Assets Under Management (AUM)
AUM مخفف Assets Under Management است و به مجموع ارزش داراییهایی گفته میشود که یک شرکت، سبدگردان یا نهاد مالی از طرف مشتریان مدیریت میکند. AUM یکی از معیارهای مهم برای سنجش اندازه فعالیت یک مدیر سرمایهگذاری است.
۲۸. عرضه اولیه Initial Public Offering (IPO)
عرضه اولیه نخستین عرضه عمومی سهام یک شرکت در بازار سرمایه است. در این فرآیند بخشی از سهام شرکت برای نخستینبار در اختیار عموم سرمایهگذاران قرار میگیرد.
۲۹. افزایش سرمایه Capital Increase
افزایش سرمایه فرآیندی است که طی آن سرمایه ثبتشده شرکت افزایش پیدا میکند. این افزایش میتواند از روشهایی مانند سود انباشته، آورده نقدی سهامداران، تجدید ارزیابی داراییها یا صرف سهام انجام شود.
۳۰. بازار گاوی Bull Market
بازار گاوی به بازاری گفته میشود که روند کلی قیمتها صعودی و فضای غالب بازار خوشبینانه است. در چنین بازاری معمولاً تقاضا و تمایل سرمایهگذاران به خرید افزایش مییابد.
۳۱. بازار خرسی Bear Market
بازار خرسی به بازاری با روند نزولی و فضای غالباً بدبینانه گفته میشود که قیمت داراییها در آن تحت فشار فروش قرار دارند.
۳۲. فرابورس Over-the-Counter Market (OTC)
فرابورس بازاری سازمانیافته برای معامله اوراق بهادار است که شرکتها با شرایط پذیرش متفاوتی نسبت به بورس میتوانند در آن حضور داشته باشند. در ادبیات مالی جهانی، OTC معمولاً به معنای Over-the-Counter است، اما «فرابورس ایران» از نظر ساختار یک بازار رسمی و تحت نظارت است.
۳۳. بازار خارج از بورس Over-the-Counter (OTC)
OTC مخفف Over-the-Counter است و به معاملاتی گفته میشود که خارج از بورسهای متمرکز سنتی انجام میشوند. توجه داشته باشید که اصطلاح «فرابورس ایران» الزاماً معادل کامل مفهوم OTC در بازارهای جهانی نیست.
۳۴. اوراق بدهی Debt Securities
اوراق بدهی ابزارهایی هستند که به موجب آنها ناشر، منابع مالی را از سرمایهگذاران جذب میکند و متعهد به پرداخت اصل و در صورت وجود، سود یا بازده مشخص طبق شرایط اوراق میشود. این ابزارها میتوانند توسط دولت، شرکتها یا سایر ناشران مجاز منتشر شوند.
۳۵. اوراق حقوق صاحبان سهام Equity Securities
اوراق حقوق صاحبان سهام ابزارهایی هستند که نشاندهنده مالکیت در یک شرکتاند و مهمترین نمونه آنها سهام است. دارنده سهام در واقع مالک بخشی از حقوق صاحبان سهام شرکت محسوب میشود.
۳۶. اوراق مشتقه Derivatives
اوراق مشتقه قراردادهای مالی هستند که ارزش آنها از یک دارایی پایه مانند سهام، کالا، ارز یا شاخص مشتق میشود. قراردادهای آتی و اختیار معامله از مهمترین ابزارهای مشتقه هستند.
۳۷. اوراق مشارکت Participation Bonds
اوراق مشارکت یکی از ابزارهای تأمین مالی پروژهها و فعالیتهای اقتصادی است که در چارچوب مقررات مربوط منتشر میشود. سرمایهگذار در ازای تأمین منابع، مطابق شرایط انتشار از بازده تعیینشده برخوردار میشود.
۳۸. سهام عادی Common Stock
سهام عادی رایجترین نوع سهام شرکتهاست و معمولاً حقوقی مانند مالکیت، حق رأی و مشارکت در سود شرکت را برای دارنده ایجاد میکند؛ البته میزان و شرایط این حقوق تابع قوانین و اساسنامه شرکت است.
۳۹. سهام ممتاز Preferred Stock
سهام ممتاز نوعی سهم است که طبق مقررات و شرایط انتشار، میتواند نسبت به سهام عادی دارای امتیازات خاصی باشد؛ برای مثال در برخی شرایط، اولویتهایی در سود یا سایر حقوق داشته باشد.
۴۰. کد بورسی Trading Code / Shareholder Code
کد بورسی شناسه منحصربهفرد سرمایهگذار در بازار سرمایه ایران است که برای انجام معاملات بورسی مورد استفاده قرار میگیرد. بدون داشتن کد بورسی امکان انجام مستقیم معاملات در بازار سرمایه وجود ندارد.
۴۱. سجام Comprehensive Customer Information System
سجام مخفف «سامانه جامع اطلاعات مشتریان» است و برای ثبت و یکپارچهسازی اطلاعات سرمایهگذاران بازار سرمایه ایجاد شده است. ثبت اطلاعات و احراز هویت از طریق این سامانه یکی از مراحل ورود به بازار سرمایه ایران است.
۴۲. کارگزاری Brokerage Firm
کارگزاری واسطه رسمی میان سرمایهگذار و بازار سرمایه است. سرمایهگذاران از طریق سامانههای معاملاتی کارگزاریها سفارشهای خریدوفروش خود را ثبت میکنند.
۴۳. سامانه معاملاتی Trading Platform
سامانه معاملاتی بستری است که سرمایهگذار از طریق آن سفارشهای خرید و فروش خود را ثبت، و وضعیت سفارشها و معاملاتش را مشاهده میکند.
۴۴. تابلوی معاملات Trading Board / Market Watch
تابلوی معاملات مجموعهای از اطلاعات لحظهای یک نماد یا بازار است؛ از جمله قیمت، حجم، تعداد معاملات، عرضه و تقاضا و تغییرات قیمت. بررسی این اطلاعات پایه اصلی تابلوخوانی است.
۴۵. تابلوخوانی Market Reading
تابلوخوانی به بررسی اطلاعات معاملاتی روی تابلو برای شناخت رفتار خریداران و فروشندگان و وضعیت یک سهم گفته میشود. حجم معاملات، قدرت خریدار و فروشنده، سفارشها و معاملات حقیقی و حقوقی از موارد مورد توجه در تابلوخوانی هستند.
۴۶. تعداد معاملات Number of Trades
تعداد معاملات تعداد دفعاتی است که در یک بازه زمانی روی یک نماد معامله انجام شده است. این معیار در کنار حجم و ارزش معاملات میتواند تصویری از میزان فعالیت بازار ارائه کند.
۴۷. نقدشوندگی Liquidity
نقدشوندگی نشان میدهد یک دارایی با چه سرعت و سهولتی میتواند به وجه نقد تبدیل شود، بدون اینکه برای فروش آن مجبور به پذیرش افت قابلتوجه قیمت شوید. حجم و ارزش معاملات از عوامل مؤثر بر نقدشوندگی هستند.
۴۸. حجم مبنا Base Volume
حجم مبنا سازوکاری در بازار سهام ایران است که در محاسبه قیمت پایانی برخی نمادها نقش دارد و برای کنترل اثر معاملات کمحجم بر قیمت پایانی طراحی شده است. نحوه اعمال آن تابع مقررات جاری بازار است.
۴۹. نمودار قیمت Price Chart
نمودار قیمت تغییرات قیمت یک دارایی را در طول زمان نمایش میدهد و یکی از مهمترین ابزارهای تحلیل تکنیکال است. نمودارهای خطی، میلهای و شمعی از انواع رایج آن هستند.
۵۰. کندل یا شمع Candlestick
کندل یا Candlestick نمایش تصویری رفتار قیمت در یک بازه زمانی است و معمولاً چهار قیمت بازشدن، بالاترین، پایینترین و بستهشدن را نشان میدهد.
